CÓ MỘT NGƯỜI THIÊN CHÚA SAI ĐẾN TÊN LÀ GIOAN – Kỳ hai mươi lăm

Và thế là không đầy ba tháng sau khi đắc cử, Đức Gioan 23 mở đường đưa tất cả Giáo Hội vào Công Đồng: “Ý tưởng ấy không chín dần như kết quả của một trầm tư diệu vợi, nhưng là như một đóa hoa xuân bất chợt nở tươi”.

Đức Thánh Cha nói thế với các thành viên Phong Trào Công Giáo Tiến Hành ( theo Osservatore Romano, 10 – 11.8.1959 ).

Từ đấy bao nhiêu nhà nghiên cứu đã tìm tòi, luận bàn để tìm hiểu thế nào là “đóa hoa xuân bất chợt nở tươi” ? Người ta nhìn lại quá khứ của Đức Gioan 23 thấy cũng có những nhân tố khả dĩ chuẩn bị tinh thần để đến thời điểm cho Chúa Quan Phòng sắp đặt ngài đưa ra quyết định bất ngờ. Người ta nghiên cứu tâm lý để nhận định rằng nếu không phải ngài Roncalli ở ngôi Giáo Hoàng thì không thể có những quyết định đột xuất kiểu ấy.

Triết gia Jean Guitton, một Giáo Dân được mời làm quan sát viên ở Công Đồng nhận xét về Đức Gioan 23 rằng: “Hình như ngài hành động mà không nhìn thấy những trở ngại, cứ thế xăm xăm đi xuyên qua, chứ chẳng cần vòng vo lèo lái: đó là ơn riêng của những con người thần hiệp” ( Jean Guitton, Regard sur le Concile, Ed. Montaigne, Mayenne, 1963 ). Trước đó, ông nói rằng khi lâm cảnh khó khăn, phương pháp Đức Gioan 23 rất hay sử dụng là “vươn cả tinh thần, ý thức, toàn thể linh hồn lên... cõi đơn sơ” ( “Hausser son esprit, sa conscience, son âme entière... à la simplicité”. Sđd. )

Một câu chuyện có thật được lưu truyền và được dư luận chú ý: một hôm có vị khách hỏi Đức Thánh Cha: “Thưa ngài, thế theo ngài thì Công Đồng là gì vậy ?” Đức Thánh Cha đi tới bên cửa sổ, mở toang hai cánh và trả lời: “Công Đồng là vậy đấy: là không khí ùa vào Giáo Hội”. Có lẽ mở cửa sổ, thở khí trời cũng là vươn tới cõi đơn sơ chăng ? Có vấn đề về quan hệ giữa một cõi đơn sơ căn bản với những phức tạp thường tình ở thế gian.

Jean Dreyfus đặt câu hỏi và thử trả lời: “Vào lúc Đức Gioan 23 tung ra ý tưởng về Công Đồng, ngài có tiên liệu được Công Đồng sẽ ra sao không ? Không chắc ! Ngài có vài ý tưởng lớn, nhưng tuyệt nhiên chưa ra hình thù gì cả. Nói gì đến những phương pháp, lịch trình, chương trình, còn lâu ngài mới nghĩ đến !

Có bốn lý do khiến cho ngài không muốn tiền định mọi việc một cách bất di dịch, trong một khuôn khổ quá cứng ngắc: một là ngài phó thác cho Ơn Trên khơi nguồn cảm hứng; hai là ngài muốn tham khảo ý kiến chung của hàng Giám Mục khắp thế giới; ba là ngài muốn rộng tay ứng biến; bốn là ngoại trừ vài điểm ngài xét là thiết yếu, còn thì ngài không muốn tự quyền áp đặt quan điểm của mình” ( Paul Dreyfus: Jean XXIII, Le Sarment, Saint Amand, 2000 ).

Gần bốn tháng trôi qua từ Đức Thánh Cha loan báo quyết định họp Công Đồng. Dư luận đoán già đoán non đủ thứ. Có người bảo đây sẽ là Công Đồng của sự sợ hãi. Giáo Hội cần xiết chặt hàng ngũ trước “hiểm họa cộng sản”. Người khác lại hoang tưởng đến nỗi cho rằng Đức Giáo Hoàng đành phải nhượng bộ, đành phải hy sinh loại bỏ một vài tín điều.

Nhưng điều dự báo được nói tới nhiều hơn hết, giống như một niềm hy vọng mọi người khấp khởi đợi chờ, đó là Công Đồng sẽ thống nhất được mọi người theo Chúa Kitô trên khắp thế giới. Như ta đã thấy, trong lịch sử hai ngàn năm của mình, Giáo Hội đã bị những chấn thương nặng nề. Tổn thất khủng khiếp không thể hàn gắn được là đã đánh mất sự hiệp nhất. Các Kitô hữu không còn là một Đoàn Chiên duy nhất, đã tản mác theo những con đường riêng.

Năm 1054, Thượng Phụ Constantinopoli Mikhael Kerulario tách khỏi Roma, từ đó Kitô giáo chia thành Công Giáo và Chính Thống. Năm 1517, Martin Luther phủ nhận quyền bính trong Giáo Hội, từ đấy lại chia thành Công Giáo và Tin Lành.

Biết bao nhiêu lời tuyệt thông lẫn nhau, đả kích, bôi nhọ lẫn nhau, coi nhau như quỷ dữ, thậm chí máu đã đổ, nhất là khi chính trị xen vào. Làm sao lại đến nỗi như vậy ? Làm sao lại chia năm xẻ bảy chiếc áo liền một dải của Chúa Kitô ? Làm sao sức mạnh Loan Báo Tin Mừng lại biến thành sức mạnh cắn xé lẫn nhau ? Lời cầu nguyện của Chúa xin cho các đồ đệ “nên một, như Cha với Con là một” đâu rồi ?

Nhưng chín thế kỷ đã qua, bốn thế kỷ đã qua, dữ dằn cách mấy thì cũng phải hạ hỏa, không nhiều thì ít. Từ đầu thế kỷ 20, phong trào Đại Kết đã nổi lên, bắt đầu từ phía Tin Lành. Giáo Hội Công Giáo thì còn quan sát, lúc đầu còn nghi kỵ, dần dần cũng có cảm tình, tuy vẫn còn dè dặt. Là vì Giáo Hội “duy nhất, thánh thiện, Công Giáo, và tông truyền” ( hiểu theo nghĩa Công Giáo ) đâu có thể chỉ ngang vai với người khác ?

Từ ngày trên Tòa Thánh Phêrô có một người mang danh hiệu Gioan 23, vài cơn gió nhẹ báo hiệu chuyển mùa. Hình như đông tàn xuân tới. Thiên hạ xôn xao cho rằng Công Đồng sắp họp sẽ thống nhất Kitô giáo. Một Đức Thánh Cha giao hảo đã lâu năm và có lòng quý trọng đối với Chính Thống Giáo thời ngài ở Bulgarie, Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ. Từ ngày ngài ở ngôi cao, thế giới có duyên may cảm nhận một tinh thần rất trong sáng, bác ái, khiêm tốn, hồn nhiên.

Nguyên một việc ngài loan báo triệu tập Công Đồng vào ngày bế mạc tuần lễ cầu nguyện cho Đại Kết cũng là một sự kiện giàu ý nghĩa. Lại có những lời nói khoáng đạt như hôm 29.1.1959, bốn ngày sau khi công bố ý định họp Công Đồng, ngài nói với các cha xứ Roma: “Chúng ta sẽ không xét xử một vụ án lịch sử, sẽ không tìm xem ai đúng ai sai. Trách nhiệm sẽ chịu chung. Chúng ta chỉ nói: Hãy họp nhau lại. Chấm dứt những bất hòa đi thôi !” ( René Laurentin, L’Enjeu du Concile, Seuil, Paris, 1963, trang 98 – 99 và 187 ).

Tờ báo bán chính thức của Tòa Thánh, Osservatore Romano, ngày 31.1.1962, không dám ghi lại những lời trên đây khi tường thuật cuộc gặp gỡ của Đức Thánh Cha với các cha xứ. Những lời ấy có vẻ mới lạ quá. Xưa nay người ta quen lối trình bày hắc bạch phân minh. Đời nào Giáo Hội lại chung phần trách nhiệm với quân rối đạo. Nói thế chẳng lẽ Giáo Hội cũng có lỗi sao ? ( Phải đợi đến Năm Thánh 2000, một vị Giáo Hoàng khác, Gioan Phaolô 2 mới chính thức xin lỗi về những sai lầm của Giáo Hội trong lịch sử ).

Nhưng nhà Thần Học René Laurentin, sẽ là một chuyên viên trong Công Đồng Vatican 2, viết: “Những lời của Đức Gioan 23, được báo chí quảng bá, gây ra sự rung động, rung động bởi vì những lời ấy mang cung cách ngôn sứ, mặc dù có vài phản ứng này nọ, nhưng là những lời giải thoát. Những lời ấy xác lập một cung cách mới, thật ra là một cung cách đã bị lãng quên từ thời Đức Eugenio 4 và Hadriano 6; những lời ấy khiến cho bức cổ thành của mấy trăm năm nghi kỵ phải lung lay, những thái độ hung hăng hóa ra vô lối, và tạo ra những khả năng đối thoại mới, hồi phục khí thế yêu thương giữa Roma với các Kitô hữu ly cách”. ( Laurentin, Sđd. Trang 99 ).

Laurentin nhắc tới Giáo Hoàng Hadriano 6. Vị này, vào năm 1522, nghĩa là năm năm sau khi cuộc khủng hoảng Tin Lành bùng nổ, gây xáo trộn khắp Châu Âu không những về tôn giáo, mà cả về chính trị và kinh tế, khi gửi đặc sứ Chierigati đi dự Lập Pháp Hội Nuremberg, đã chỉ thị cho đặc sứ như sau: “Ngài sẽ nói rằng chúng ta chân thành thừa nhận Thiên Chúa đã để cho Giáo Hội của Chúa bị bách hại thế này là vì tội lỗi của người ta, và nhất là của các Linh Mục và Giáo Phẩm. Vì vậy... ngài sẽ hứa là chúng ta sẽ tận lực cải tổ trước tiên là triều đình Roma, vì mọi sự dữ có lẽ từ đấy mà ra, sự mục nát cho mọi người phát xuất từ đấy... thì cũng từ đấy mà lành bệnh và mọi người được sửa đổi”. ( Laurentin, Sđd. Trang 187 ).

Vậy là trong lịch sử Giáo Hội, đã có lúc, khi sự đổ vỡ chưa đến mức quá tồi tệ, mọi người, kể cả Giáo Hoàng, có thể ứng xử một cách bình an, khiêm tốn.

Điểm đặc sắc nơi Đức Gioan 23 là vị Giáo Hoàng nổi tiếng cách tân thật ra lại rất hay tiếp nối những truyền thống cổ. Hình như trong những lúc Giáo Hội gặp khó khăn, cứ đào sâu hơn nữa trong truyền thống sẽ gặp những mạch nước mát lành để tìm ra lối thoát. Những người càng có khả năng xuyên qua những truyền thống gần đây để bắt gặp những truyền thống sâu hơn, nghĩa là càng về nguồn thì càng có khả năng đổi mới.

Nhưng không nên lạc quan thái quá. Thảm trạng chia lìa đã kéo dài nhiều thế kỷ, thì không thể hàn gắn trong vài tháng, vài năm. Bầu không khí trở nên hòa hoãn ai cũng cảm thấy, nhưng không có nghĩa là không có vấn đề tín lý ở bên dưới. Cho nên nghĩ rằng họp Công Đồng là có thể tạo ra sự hiệp nhất ngay là một ảo tưởng. Làm thay đổi bầu khí đã là một bước tiến rất lớn. Nhưng đường về hiệp nhất vẫn còn dài lắm. Công Đồng chỉ là một chặng.

Jean Guitton viết: “Mục đích đầu tiên ( của Công Đồng ) là một mục đích xa, ta có thể gọi là mục đích cánh chung: đó là chuẩn bị hiệp nhất mọi Kitô hữu thành một thân mình duy nhất, hầu thực hiện ý muốn của Đức Kitô là Đấng đã hiến mình tế lễ để cho các đồ đệ nên một. Còn mục đích gần là cập nhật toàn diện mọi tư tưởng, mọi hoạt động của Giáo Hội, để Giáo Hội trẻ lại, mất đi những vết hư hao mỏi mòn lưu cữu, mất đi những vết nhăn, và như thế làm cho khuôn mặt vĩnh hằng của Giáo Hội trong sáng hơn, khả ái hơn, hấp dẫn hơn đối với các anh em ly cách, và mở rộng ra là đối với cả thế giới”. ( Guitton, Sđd. Trang 31 ).

Guitton đã dùng những từ mà Đức Gioan 23 thích dùng. Từ “cập nhật” trở nên phổ biến trong Giáo Hội, từ khi Đức Gioan 23 hay nói tới: “Aggiornare” và “Aggionamento”. Động từ và danh từ tiếng Ý này gợi lên sự trẻ trung hóa, hiện đại hóa. Làm sao để trong một thế giới đang biến đổi, Giáo Hội hoàn nhập tất cả tính trẻ trung, nồng nàn của mình để lanh lẹ đáp ứng đúng mức các vấn đề của con người. Đức Giáo Hoàng đề cập vấn đề “Aggiornamento” này đặc biệt trong diễn từ ngày 14.6.1959 ở Học Viện Hy Lạp; trong Thông Điệp “Bên Tòa Thánh Phêrô” ( Ad Petri Cathedram ) ngày 29.6.1959, trong diễn từ đọc trước các cha Dòng Thánh Thể, ngày 20.8.1961.

Còn những “vết nhăn” thì như trong Diễn Từ đọc trước Phong Trào Công Giáo Tiến Hành Ý ngày 9.8.1959: “Chúng ta sẽ loại bỏ những gì, trên bình diện nhân phàm, có thể gây trở ngại khiến cho không tiến nhanh được. Chúng ta sẽ giới thiệu Giáo Hội trong tất cả vẻ đẹp huy hoàng, không tì vết, không nếp nhăn”.

Cũng trong chiều hướng ấy, Đức Gioan 23 nói: “Mạnh mẽ trẻ hóa Thân Mình mầu nhiệm của Đức Kitô” ( Lễ phong Thánh Tu Huynh Martino Porrès năm 1962 ). Ngài nói đến ”mùa xuân”, “mùa hoa” ( 3.11.1961 ), đến những “sinh lực mới” ( 8 và 21.4.1962 )... ( Laurentin, Sđd. trang 195 )

Jean Guitton viết tiếp: “Hai ý đồ đó ( về nguồn để cập nhật và hiệp nhất )là điều hết sức đơn giản; nhưng trong việc lãnh đạo tâm linh ở mức độ cao, cái đơn giản bao giờ cũng là cái rất khó định hình, làm cho người ta chấp nhận còn khó hơn, và thực hiện được nó lại càng khó hơn nữa. Công trình của một bậc thầy là diễn tả một cách rõ ràng điều mà mọi người chung quanh mình ao ước, nhưng không ai dám, hoặc không ai biết cách nói thành lời. Nhưng một khi lãnh tụ đã tìm ra công thức rồi, thì ai cũng nghĩ thầm: “Đó chính là điều tôi vẫn nghĩ, đó chính là điều tôi vẫn muốn”. Lý do khiến cho Đức Thánh Cha thu phục lòng người đến thế là do trong lời nói nhân ái và cởi mở của ngài, người thời nay nhận ra chính mình”. ( Guitton, Sđd. trang 32 ).

Lm. VŨ KHỞI PHỤNG, DCCT
Chúa Nhật 25.5.2003 ( Còn tiếp )